Home

Jongeren

Gevolgen van niet‑aangeboren hersenletsel (NAH)

Je zit thuis aan je huiswerk. Je bent geconcentreerd. Dan komt er iemand binnen. Meteen gaat het verkeerd. Die ander die gaat praten, zet een CD-tje op. Van leren komt er niets meer. Het is chaos in je kop. Prikkelgevoeligheid, prikkelgevoeligheid. Er zijn zoveel prikkels die je hoort en ziet. Altijd tegelijkertijd. Altijd zonder onderscheid. Er zijn teveel prikkels. Je filter doet het niet.
Een gedeelte van een tekst van de groep Flashback (www.rockenrolstoel.nl)

Hersenletsel overkomt je. Van de ene op de andere dag ligt je leven overhoop. Door het hersenletsel ben je niet meer in staat op het oude niveau verder te leven. Alles wat vroeger zo vanzelfsprekend was, is opeens zo onzeker of zelfs onmogelijk.

Met vallen en opstaan krabbel je langzaam overeind, maar je oude niveau zul je misschien nooit meer bereiken. Dit is moeilijk te accepteren. Je zult met je je beperkingen moeten leren omgaan.

De gevolgen zijn voor iedereen verschillend afhankelijk van de oorzaak, de plaats en de ernst van het hersenletsel. Niet alle gevolgen zullen bij eén persoon tegelijk optreden. Iemand kan bij voorbeeld alleen lichamelijke gevolgen hebben of juist alleen gevolgen in denken en doen.

Lichamelijke gevolgen
- spraakproblemen
- evenwichtsstoornissen
- snel vermoeid
- storing in de beweging (motoriek)
- uitval van zintuigen
- epilepsie (een soort kortsluiting in de hersenen, waardoor spieren ongecontroleerd gaan samentrekken en meestal bewustzijnsverlies optreedt)
- slikproblemen

Sinds dat ongeluk loop ik moeilijk. Wat zou ik graag net als vroeger kunnen rennen. Ik droom vaak nog dat ik weer aan het hardlopen ben, net als vroeger. Daan, 15 jaar.
Ik heb veel moeite om me verstaanbaar te maken. Het liefste ben ik met 1 vriend of vriendin samen. In een groep luisteren ze vaak niet naar me. Carlo, 17 jaar.

Veranderingen in denken en doen
- concentratiestoornissen
- geheugenstoornissen
- moeite met taal (begrijpen en/of spreken)
- langzamer in denken en doen
- sommige mensen zijn zich niet langer bewust van eén zijde van de ruimte, ze eten bij voorbeeld hun bord maar half leeg. We noemen dit neglect.

Ik ben toch blij dat ik terecht kon op de Werkenrodeschool. Hier gaat het leren tenminste in mijn eigen tempo. Na die operatie aan die hersentumor kan ik niet zo goed tegen alle herrie in een grote klas. Elly, 14 jaar
Vroeger was ik dol op koken, maar nu weet ik niet meer in welke volgorde ik alles moet doen. Gelukkig wordt me hier geleerd om systematisch te werken. David, 20 jaar.

Karakterveranderingen
- snel geprikkeld (snel boos of agressief worden)
- weinig initiatief
- impulsief, dingen doen zonder nadenken, gevaar niet inschatten.
- ontremd gedrag (praten zonder ophouden, soms kwetsende opmerkingen maken zonder zich daarvan bewust te zijn)
- meer op zichzelf gericht
- kinderlijk gedrag (ook veeleisend zijn en veel aandacht vragen)
- wisselende emoties (snel huilen of lachen, soms zonder dit onder controle te hebben)

Het is allemaal de schuld van dat scooterongeluk. Daarvoor was ik echt heel anders. Nu begin ik tegen iedereen over seks te praten. Daarvoor ben ik nu doorgestuurd naar een psycholoog. Kevin 18 jaar
Mijn vader en moeder zeggen steeds dat ik eens wat moet gaan DOEN. Het liefste blijf ik lekker tv kijken. daar heeft toch niemand last van? Said, 15 jaar

Hoe kan ik helpen?

Doordat je op deze site gelezen hebt, weet je al meer over niet-aangeboren hersenletsel. Dat helpt om te begrijpen wat er met je vader, moeder, broer of zus, aan de hand is. (opa, oma, vriend of vriendin kan hier natuurlijk ook staan, NAH kan helaas iedereen overkomen!)

Hieronder nog wat tips:
- Neem tijd voor de ander, probeer geduldig te zijn, jaag de ander niet op
- Praat niet te snel en vertel niet te veel tegelijk (maar praat niet kinderachtig)
- Zorg ervoor dat in een gezelschap slechts één persoon tegelijk praat.
- Bedenk dat de ander snel moe kan zijn
- Realiseer je dat prikkelbaarheid of stemmingswisselingen het gevolg kunnen zijn van het letsel
- Regelmaat is voor jou misschien soms wat saai, maar de ander heeft het nodig.
- Drukte en lawaai maken iemand met hersenletsel snel vergeetachtig of moe en prikkelbaar
- Gebruik vaker een koptelefoon. Je kunt hem gebruiken voor tv kijken en muziek. (maar zet hem niet te hard. Je oren heb je nog heel lang nodig)
- Mensen die vergeetachtig zijn vragen veel van je geduld. Probeer de vergeetachtigheid te zien als een handicap die niemand wil.
- Sommige mensen die vergeetachtig zijn, denken soms dat ze zich iets herinneren terwijl dat eigenlijk niet zo is. Dat komt omdat het geheugen zelf de neiging heeft om gaten op te vullen. Dit kan makkelijk misverstanden geven. Probeer hier geen strijd van te maken.
- Zorg ook goed voor jezelf. Het is zowel voor degene met hersenletsel als voor de ander moeilijk om hier mee om te gaan. Erken dat het moeilijk is. Zoek zonodig steun en zorg voor je eigen ontspanning.

Misschien kun je wat meer geduld opbrengen, als blijkt dat je vader alweer vergeten is waar hij zijn sleutels heeft gelaten en iedereen moet helpen zoeken.
- Help iemand die vergeetachtig is, met het afspreken van vaste plaatsen om dingen (b.v. sleutels) op te bergen.
- Help lijstjes maken met dingen die gedaan moeten worden en hang die op een goed zichtbare plaats.

Een moeder schreef ons dat ze een aparte speelkamer had ingericht, omdat haar man niet goed meer tegen drukte kon. Zo kunnen de kinderen toch vriendjes mee naar huis nemen, zonder dat hun vader met hersenletsel teveel last heeft van de drukte.

Een ouder met hersenletsel kan vaak niet tegen de drukte tijdens bij voorbeeld een diploma-uitreiking of voetbalwedstrijd. Als iemand alles op video zet, kan hij of zij toch zien hoe het eraan toe ging en hoe zoon of dochter presteerde!

Afasie:
Na een hersenletsel krijgen sommige mensen moeite met spreken of juist met het begrijpen van taal. Hieronder wat tips om daarmee om te gaan:

Als je zelf iets wil vertellen
- neem de tijd.
- kijk iemand aan
- spreek rustig
- schrijf de belangrijkste woorden op

Als iemand moeite heeft om te spreken:
- neem weer de tijd
- stel vragen waarbij keuzes mogelijk zijn

Een werkstuk over niet-aangeboren hersenletsel

Op deze pagina vind je teksten en links die kunnen dienen als uitgangspunt voor een werkstuk.

Oorzaken

Door verschillende oorzaken kunnen de hersenen plotseling beschadigd raken bij voorbeeld door:
- een ongeluk
- een beroerte
- een hersentumor
- een hersenvliesontsteking
- zuurstofgebrek bij hartstilstand of (bijna)verdrinking

Door je NAH kun je op tegen allerlei problemen oplopen. Misschien kun je niet terug naar je oude school, misschien heb je problemen met het vinden van werk of ontvang je een uitkering. Of is het vinden van vrienden een probleem. Tips voor mensen met hersenletsel staan onder:

Bouw
Om te beginnen kun je de bouw van de hersenen bestuderen op de website van de hersenstichting : https://www.hersenstichting.nl/alles-over-hersenen/de-hersenen/anatomie

Onze hersenen wegen ongeveer 1,3 kg en worden omgeven door een harde beschermende schil van bot, onze schedel of cranium. De hersenen zijn zacht en worden binnen de schedel bij elkaar gehouden door 3 lagen vliezen. Tussen deze vliezen lopen de bloedvaten die de hersenen van bloed voorzien.
Zoals elk orgaan is het brein afhankelijk van bloed dat door het hart wordt rondgepomd en de hersenen worden gevoed door een netwerk van bloedvaten die zich vertakken in steeds kleinere bloedvaten. In de hersenen zitten holten die gevuld zijn met vocht. De holten staan met elkaar in verbinding en met het centrale kanaal van het ruggenmerg. Dit hersenvocht dient o.a. als "stootkussen".

De belangrijkste delen van de hersenen zijn:

1. De grote hersenen (cerebrum)
Het gootste deel van de hersenen noemen we de grote hersenen of cerebrale cortex. De grote hersenen zijn sterk geplooid en ze zien er uit als een grote walnoot. De cortex is in 2 helften verdeeld met een brug in het midden. De 2 helften staan bekend als de linker en rechter cerebrale hemisfeer. De rechterzijde van de hersenen controleert de linkerzijde van ons lichaam en de rechter zijde controleert de linkerzijde van ons lichaam. Elke hersenhelft bestaat uit: frontaal kwab, Pariëtaalkwab, temporaal kwab en occipitaal kwab. De buitenste laag van de grote hersenen wordt de hersenschors (cortex) genoemd of de grijze stof. In deze stof zitten ongeveer 8 miljard zenuwcellen. Naast de zenuwcellen zijn er nog 10-50 x zoveel steuncellen (gliacellen) aanwezig. De hersenhelften zijn verbonden door de hersenbalk (corpus callosum), een dikke bundel zenuwen.

2. De kleine hersenen (cerebellum)

3. De hersenstam
De hersenstam vormt de verbinding tussen de grote hersenen, het ruggenmerg en de kleine hersenen.


Zenuwstelsel

Samen met het ruggenmerg vormen onze hersenen het centrale zenuwstelsel. De onderste helft van onze hersenen (de hersenstam) staat in verbinding met het ruggenmerg en vandaar uit met de rest van ons zenuwstelsel en de rest van ons lichaam. Het zenuwstelsel is het communicatienetwerk in ons lichaam. Uit onze omgeving verkrijgen we informatie door onze zintuigen (huid, tong, neus, oren en ogen). Vanuit alle delen van het lichaam geleiden zenuwen in de vorm van impulsen allerlei informatie via het ruggenmerg naar de hersenen. In het 'hoofdkantoor' onze hersenen wordt de informatie verwerkt en er worden commando's naar de spieren en klieren gezonden. Het zenuwstelsel verstuurt berichten door je lichaam met een snelheid van ongeveer 300 km per uur. De zenuwen geleiden de berichten als electrische signalen, die impulsen worden genoemd.

Hoe vindt informatieverwerking plaats?
- Zintuigen vangen signalen uit de omgeving op. Zintuigencellen noemen we ook wel receptoren omdat ze informatie opvangen.
- Die signalen worden via de zenuwen naar de hersenen geleid. Zenuwcellen worden ook wel conductoren genoemd omdat ze de informatie geleiden.
- De hersenen reageren door het weer afgeven van impulsen.
- In de schors van de hersenen wordt de informatie verwerkt.


Functies van de hersenen
Kort samengevat:
- ze controleren je lichaamstemperatuur, bloeddruk, hartslag en ademhaling.
- ze vangen de informatiestroom op over de buitenwereld die komt vanuit je zintuigen (ogen, oren,neus etc..)
- ze zorgen voor de fysieke beweging bij het lopen, staan of zitten
- ze laten je denken, dromen en emoties voelen

Functies van de grote hersenen
Frontaal kwab(voorhoofdskwab):
- Denkvermogen,
- Initiatief,
- Gedrag,
- Blikcentrum,
- Gedeelte van de spraak (bij beschadiging weet de getroffene wat hij wil zeggen, maar kan het niet)

Pariëtaal kwab(wandkwab):
- Ruimtelijke ordening
- Motoriek en sensibiliteit

Temporaal kwab(slaapkwab):
- Geheugen
- Concentratie
- Smaak
- Gedeelte van de taal (bij beschadiging links heeft de getroffene moeite de taal te begrijpen, bij beschadiging rechts eerder problemen met interpretatie van humor of het benoemen van emoties of mimiek)

Occipitaal kwab(achterhoofdskwab):
- Gezichtsgewaarwording


Functies van de kleine hersenen zijn:
- Bewegingsopeenvolgingen (sequentie)
- Coördinatie van de spraak
- Evenwicht

Functies van de hersenstam
- wakkerzijn
- bewustzijn
- hartslag
- bloeddruk
- ademhaling

Hoe kan je hersenletsel voorkomen?

Helaas is niet alle hersenletsel te voorkomen. Een hersentumor, bij voorbeeld, kan spontaan ontstaan.

Sommige ongelukken zijn wél te voorkomen of je kunt ervoor zorgen dat je minder schade aan je hersenen oploopt:
- Heel veel ongelukken gebeuren tijdens sporten, zoals skaten. Het dragen van een helm kan veel hersenletsel voorkomen!
- Er zijn ook aanwijzingen dat harde klappen zoals bij boksen, maar zelfs het vaak koppen van een voetbal tot een vorm van hersenletsel kunnen leiden.
- Duik niet in ondiep water of in water dat je niet kent!
- Het dragen van veiligheidsgordels in de auto is uiteraard niet voor niets verplicht.
- Gebruik geen alcohol of drugs.
- Rook niet
- Een bouwvakker draagt natuurlijk ook een helm, maar ook een wielrenner.
- Alle mensen kunnen door niet te roken, gezond te eten en voldoende te bewegen, zorgen dat ze op latere leeftijd minder kans hebben op een beroerte.

Hoe moet het met vrienden?

Mijn vrienden begrijpen er niets van. Ze zeggen "jij mag lekker halve dagen naar school. Dat wil ik ook wel". Ze begrijpen echt niet hoe het is om na een paar uur al doodop te zijn. Van uitgaan komt nu ook niets meer. Vera, 16 jaar.

Direct na het ontstaan van je hersenletsel leeft iedereen mee en heeft begrip. Later kan het zijn dat vrienden toch afhaken, omdat je zo veranderd bent. Lichamelijke handicaps (een rolstoel) zijn in elk geval duidelijk en kunnen vaak rekenen op begrip. Maar soms zien de mensen aan de buitenkant niet, wat er aan je veranderd is. Je bent misschien sneller moe, vaker boos of juist heel stil, etc. Probeer eerlijk te zijn en uit te leggen hoe je je voelt.

Misschien kan het helpen als je vrienden eens naar deze site surfen. Of houd eens een spreekbeurt over NAH.

Wie wil mij nu nog?
Sanne heeft een ongeluk gehad. Ze heeft hersenletsel. Ze loopt een beetje scheef en vergeet veel. Als ze moe is kan ze moeilijker uit haar woorden komen. Ze had voor het ongeluk en vriendje. Nu is het uit. Ze zou later wel kinderen willen. Maar steeds denkt ze "Wie wil er nu een gehandicapte vrouw?"
Jaloers. Ik word zo boos als mijn jongere zusje met een vriendje thuiskomt. Zij kan alles. Ze kan goed leren en zit op volleybal. Ze gaan vaak met een groepje uit. Op de fiets. En ik zit hier maar. En stik van de jaloezie. Yvonne, 19 jaar.

Nuttige sites voor jou:

www.jopla.nl : Het platform voor jongeren met een handicap

www.moov.nl : The place to be voor jongeren van 12 tot 18 jaar met een handicap of een chronische ziekte. Website bedoeld voor jongeren met een handicap, maar ook zeer de moeite waard voor jongeren zónder handicap. Over liefde, sport, muziek, school en uitgaan, incl. allerlei prima tips. Er is ook een forum en chatmogelijkheden.

www.gripopjedip.nl : Als je je langere tijd somber voelt

Hoe moet het met school?

Toen ik 5 was heb ik een hersentumor gekregen. Ik heb een tijd op de vrije school gezeten. Toen heb ik een tumor gekregen en heb 't daarna nog een tijdje geprobeerd, maar helaas. De middelbare school daarna was op zich mijn ideale school. Ik had hoge cijfers en alleen af en toe problemen met leraren. Uiteindelijk ben ik toch naar een Speciale School, in Arnhem, gegaan en 'gedwongen'. Met een Ajax-kaart ben ik daar gestart. Nu heb ik het daar wel naar mijn zin. Niels, 17 jaar.

Omdat er vaak aan de buitenkant niets te zien is, heb je het als jongere met hersenletsel vaak moeilijk op school. Je aandacht en concentratie kunnen veranderd zijn, je geheugen werkt misschien minder, en soms gedraag je je anders dan voor je hersenletsel kreeg.. Het is voor docenten vaak lastig om in te zien, dat je echt vergeetachtig bent geworden en niet expres je spullen vergeet. Iemand met hersenletsel heeft ook meer structuur nodig. Werken in een studiehuis kan dan veel problemen opleveren. De drukte op school kan ertoe leiden dat je met NAH snel hoofdpijn krijgt.

Na een hersenletsel zijn er onderstaande mogelijkheden:

Terug naar de oude school: Hulpmiddelen en aangepaste leermiddelen worden vaak vergoed. De school krijgt zo nodig extra lesuren en begeleiding vanuit het speciaal onderwijs. Lees meer over extra begeleiding op www.oudersenrugzak.nl

Naar een andere schooltype: Soms lukt het op de oude school niet meer, en gaat iemand naar een ander schooltype, bij voorbeeld van vwo naar havo.

Naar het speciaal beroepsonderwijs: Speciaal beroepsonderwijs voor jongeren en volwassenen helpt je om het nodige te leren en begeleidt je naar een baan die passend is bij je arbeidshandicap. Er zijn in Nederland geen mogelijkheden voor speciaal hoger onderwijs.

Nog een handige link: ziezon.nl/

Hoe moet het met vrije tijd?

Ik heb leukemie gehad en ben van de trap gevallen, waardoor ik hersenletsel heb opgelopen. Ik heb weinig vrienden, omdat ik best heel lang en vaak in het ziekenhuis ben geweest. Ik heb dus weinig contacten kunnen opbouwen. Nu heb ik één beste vriendin, deze heb ik al 5 jaar. Het is lastig om vrienden te maken omdat we ver van elkaar wonen, want ik zit op een Speciale School en dus ver van huis. Esther, 17 jaar.

Ik heb vorig jaar een hartstilstand gehad, daar heb ik NAH aan over gehouden. Ik ben nu snel vermoeid. Ik hield ook heel veel van voetbal. Ik was op 't voetbalveld toen het gebeurde, maar ja, nu kan ik niet meer voetballen. In mijn vrije tijd computer ik nu heel veel. Jordi, 16 jaar.

Soms kun je na een NAH niet meer dezelfde hobbies doen als voorheen. Belangrijk is het om dan op zoek te gaan, naar wat je nog wel kunt; een (aangepaste) sport, computeren, muziek maken, tuinieren, etc... Misschien maak je bij zo'n activiteit ook weer nieuwe vrienden.

De meeste tips voor vrijetijdsbesteding vind je op sites voor mensen met een handicap. Er zijn er 2 waar je heel veel goede informatie kunt vinden: www.leefwijzer.nl en www.zorgwijzer.nl/zorgwijzers/handicap

Na dat ongeluk, zijn mijn ouders vreselijk overbezorgd geworden. Eén pilsje is al teveel, en als ik uitga willen ze me brengen en halen. Ze behandelen me weer als een klein kind en dat is wel het laatste wat ik wil. Mijn vrienden zien me aankomen. Christiaan, 17 jaar.

De meeste ouders zijn bezorgd. Dat wordt na een ongeluk vaak alleen maar erger. Soms hebben ouders meer tijd nodig om je weer los te laten. Probeer er goed met je ouders over te praten en bedenk dat een hersenletsel veel invloed kan hebben. Het kan ook zijn dat jij jezelf overschat.

Hoe moet het met werken?

Solliciteren met hersenletsel is niet gemakkelijk. Een bedrijf moet je wel met je hele hebben en houwen willen hebben. Natuurlijk zijn er gunstige regelingen voor de werkgever via het UWV, zoals een proefperiode, maar dat is ook zo'n leuke binnenkomer: dan zal de werkgever je misschien aannemen om de voordelen. Geen ramp, maar je hoopt dat hij voor je kiest op grond van je persoonlijkheid.

Om bij een bedrijf binnen te komen moet je een nette brief schrijven die toch pakkend en enthousiast over komt. Dit is niet iets wat je zomaar even doet, althans niet iedereen heeft daar de kwaliteiten voor. Dat moet je kunnen accepteren.

Je brieven laten lezen aan mensen in je omgeving die er kijk op hebben is altijd erg goed. Zo krijg je vaak goede feedback waardoor je brief beter wordt. Een spellingscontrole is meestal niet genoeg. Deze slaat vaak delen van de grammatica en zinsbouw over. Het schrijven van een goede brief is niet iets wat je in twee dagen doet, is mijn ervaring.

Moet je je beperkingen in je brief zetten of deze juist weg laten, om deze later mondeling toe te lichten. Ik denk dat je niet uitgenodigd wordt als je over je beperkingen schrijft, maar je moet het sowieso niet verzwijgen. Dus kom ik hiermee in het eerste gesprek.

Je CV is ook erg belangrijk. Vaak kijken bedrijven het eerst naar je CV omdat daar al je diploma's en loopbaan in staan. Bij mensen met een hersenletsel zie je echter vaak dat er in hun loopbaan een gat is ontstaan door revalidatie en/of herstel. Hier zetten managers vaak vraagtekens bij. Maar als je dit goed kunt uitleggen, is het minder erg. Referenties zijn ook belangrijk. Zo kan de werkgever je ervaring controleren.

Als dan een uitnodiging krijgt moet je nog veel meer voorbereiden. Hoe stel je het bedrijf gerust en maak je ze tegelijkertijd nieuwsgierig naar je kwaliteiten? Onthoud dat je niet alles hoeft te vertellen. Het gaat bij je beperkingen vooral om de functiebeperkingen die relevant zijn voor je werkzaamheden in het betreffende bedrijf. Het raadplegen van een goede jobcoach met kennis van niet aangeboren hersenletsel is aan te bevelen.

Mijn jobcoach en stagebegeleider hebben mij heel goed geholpen om mijn sterke en zwakke kanten en aandachtspunten in kaart te brengen. Uiteindelijk konden we een profielschets maken met aandachtspunten en randvoorwaarden. Mijn stagecollega's gaven me zelfs de mogelijkheid een proefsollicitatie te doen (brief en gesprek). Dit heeft me enorm geholpen en is echt een aanrader! Nu wacht ik in spanningn een telefoontje af voor een mogelijk tweede gesprek.

Enkele punten om rekening mee te houden (er zijn er veel meer):
- Concentratie
- Belastbaarheid / aantal uren
- Begeleiding

'Blijf doorgaan ook na tegenslagen'. Er zijn veel mensen op deze wereld die mensen met hersenletsel een goede plek kunnen geven in hun bedrijf en/of organisatie.

Links

Patiëntenverenigingen
www.vokk.nl : Vereniging ouders kinderen en kanker, voor informatie over hersentumoren en lotgenotencontact
www.bosk.nl : Vereniging voor motorisch gehandicapten en hun ouders

Overige
www.bartfoundation.nl : De Bart Foundation geeft jonge mensen met een ingrijpende ziekte of beperking (bikkels) de kans hun ambities waar te maken.
www.kcco.nl : CrossOver Jongeren, handicap en werk, daar gaat het bij CrossOver om. CrossOver betekent verbinding en uitwisseling. Kenniscentrum CrossOver maakt informatie over jongeren met een beperking en werk toegankelijk.
www.jopla.nl : Jopla; van, voor en door jongeren met een handicap. Elkaar ontmoeten. Samen opkomen voor je belangen. Er voor zorgen dat jongeren met een lichamelijke handicap op een chronische ziekte een gelijkwaardige positie krijgen in de samenleving. Jong zijn op je eigen manier, je eigen keuze maken, het leven leiden waar je van droomt, handicap of niet. Dat is waar Jopla voor staat.

Adviezen

Wie beslist er eigenlijk wat het beste voor je is als je ziek bent? Moet er rekening worden gehouden met jouw mening? Er is een speciale wet waarmee dat allemaal wordt geregeld. In die wet staat dat je altijd recht hebt op INFORMATIE en dat de dokter voor elk onderzoek en voor elke behandeling TOESTEMMING moet vragen. Of alleen je ouders toestemming moeten geven, jullie samen of alleen jij hangt van je leeftijd af. Kijk op www.jadokterneedokter.nl

Leven met NAH
Door een NAH is je leven vaak niet meer zoals daarvoor:

Vaak ben je sneller vermoeid. Vroeger kon je misschien alles tegelijk naar muziek luisteren, huiswerk maken en tegelijk via msn met je vrienden chatten. Dat lukt na een NAH vaak niet meer.
- Doe 1 ding tegelijk en concentreer je daarop.

Misschien moet je op school aantekeningen maken terwijl je naar de leraar luistert. Het is beter als je alleen luistert. De aantekeningen mag je misschien van een medeleerling kopiëren!
- Vermijd drukte (in school, winkel, in huis). In een rustige omgeving word je minder snel moe.
- Streef regelmaat na. Dat voelt rustiger en vergt minder van de hersenen.

Vroeger werkte je misschien de laatste dag voor een proefwerk een paar uur achter elkaar door. Nu moet je op tijd rust nemen of je ontspannen.
- Neem op tijd een pauze

Om te voorkomen dat je dingen op het laatste moment en gehaast moet doen is het belangrijk van tevoren alles op een rijtje te zetten.
- Maak een planning en gebruik daarbij notities, lijstjes en schema's

Probeer in een rustig tempo de dingen te doen.
- Jaag jezelf niet op en laat je ook niet opjagen door anderen.

Voor anderen is het vaak onbegrijpelijk wat hersenletsel inhoudt. Uitleg blijft dus steeds nodig (dat is wat anders dan je 'verdedigen'. Dat hoeft niet.)
- Wees duidelijk in wat je wel en niet kunt.

Beschadigde hersenen kunnen dingen soms niet meer zo goed inschatten.
- Als je twijfelt of je iemand wel kunt vertrouwen of twijfelt of een afspraak wel klopt, vraag iemand die je goed kent om even mee te denken..

Je energie is beperkter dan voor je hersenletsel. Dat betekent dat je moet kiezen wat je wel en wat je niet doet. Stel realistische, haalbare doelen.
- Maak keuzes

Niet alles is meer zo gemakkelijk als vroeger. Toch geeft het je voldoening als dingen je zonder hulp van anderen lukken.
- Doe zelf wat je zelf kunt doen

Maar als het je zelf niet lukt, is het geen schande om hulp te vragen. Leg duidelijk uit welke hulp je nodig hebt.
- Schakel vrienden en bekenden in

Gesprekken over school, werk en misschien uitkering zijn al lastig genoeg als je geen NAH hebt. Twee onthouden meer dan een!
- Neem iemand mee naar belangrijke afspraken.

Home Hersenletsel.nlJongeren